عضو شورای علمی سیزدهمین جشنوارۀ موسیقی نواحی ایران دربارۀ تنوع دوبیتی‌خوانی در کشور و نام‌های مختلف آن در بین اقوام ایرانی گفت.

محمدعلی مرآتی، عضو شورای علمی سیزدهمین جشنوارۀ موسیقی نواحی ایران، با اشاره به اینکه این جشنواره یکی از رویدادهای مهم موسیقی اقوام ایراني است، گفت: در کشور ما اقوام متنوعی وجود دارند که خصوصیتی به‌نام وحدت در كثرت را به‌وجود آورده است. در واقع این هویت فراگير ایراني است که توانسته اقوام را به وحدت برساند و اين جشنوارۀ مى تواند به این کثرت و تنوع دوبيتي خواني با كاربرد و كاركرد هاي متفاوت در اقوام ‌بپردازد.

وی به دوبیتی‌خوانی اشاره کرد و توضیح داد: دوبيتي خوانى بعنوان محور اصلي جشنواره می‌تواند پیوندی بین آوازهاي اقوام مختلف به‌وجود بیاورد. اين قالب آوازي كهن به عنوان خصوصیت موسيقايي مشترك اقوام در متن و کلام هم از سيستم عروض و هم از سیستم‌ سیلابیک و هجايي بهره مي برد. البته سیستم سیلابیک و هجايي بدليل قدمت بيشتر از عروض بخش عمده كلام اين گنجینۀ موسيقايي را دربرمی‌گیرد که به آن موسیقی‌های ترانه‌ای نيز می‌گویيم.

عضو شورای علمی جشنواره موسیقی نواحی ایران عنوان کرد: جشنواره امسال می‌خواهد دوبیتی‌ خوانى ها را دوباره کشف کند و مفاهیم جدیدی را در آنها پیدا کند. در واقع می‌خواهد توجه ها را در اين تنوع و کثرت آوازها به وحدت موسيقايي و مشترك يعني دوبيتي خواني جلب كند.

مرآتی در پاسخ به این سؤال که امسال چه چیز جدیدی را در جشنواره شاهد خواهیم بود، اذعان کرد: با توجه به شرایط ویروس کرونا، جشنواره موسیقی نواحی پا پس نکشیده و می‌خواهد به حیات و حضور فرهنگي موسيقايي خود ادامه بدهد. به‌نظرم این نکتۀ بسیار مهمی است. یکی دیگر از نکات جالب این جشنواره آنلاین‌بودنش است. يعني همۀ مردم ایران و جهان می‌توانند اجراها را به صورت آنلاین ببینند. جشنواره در بخش دیگر تصمیم گرفته به مستندسازی بپردازد و از محل زندگی هنرمندان فیلم ضبط کند. نكته مهم در مستندها اين خواهد بود كه همیشه موسیقی اقوام که مربوط به مكان و مراسم خاصی بوده را به سالن‌های رسمی دعوت می‌کردیم تا اجرا کنند. شاید حس آن‌ها کمی مصنوعی‌ بود ولی با ضبط اين فيلم ها و اجرا در محل زندگي هنرمندان مثل يك رفتار طبيعي در خاستگاه هاي اصلي دوبيتي اتفاق بهتری رقم خواهد خورد.

وی با اشاره به اینکه قطعاً دنبال چهره‌هایی خواهند بود که تاکنون دیده نشده‌اند، گفت: میراث هاي ارزشمند موسيقايي زمانی می‌تواند زنده باشد که به نسل جدیدتر انتقال داده شود. در واقع نگاه سيزدهمين جشنواره موسیقی نواحی رصد اين انتقال فرهنگ شفاهي موسيقايي و جوان‌گرایی است البته در فیلم‌های مستند كه تهيه خواهد شد حتماً از پیشکسوتان هم بهره خواهيم برد.

عضو شورای علمی جشنواره موسیقی نواحی ایران در رابطه با تاریخچۀ دوبیتی‌خوانی در ایران و کشورهای همسایه بیان کرد: دوبیتی، ساده‌ترین و بی‌پیرایه‌ترین اما كهن ترين فرم شعری موسیقایی است. دوبیتی خوانى را محل تلاقی موسیقی و شعر عامه در فرهنگ اقوام می‌بینم که به صورت رفتاری فرهنگی‌قومی مطرح است. این قالب شعری مرکب از چهار مصرع است که معمولاً قافیه در مصرع سوم اختیاری است. جالب است که اگر به پیشینۀ دوبیتی برگردیم، در دورۀ ساسانی هم اشعار عامه با اين قالب به «ترانک» مشهور بوده است. به‌زعم اغلب محققان، دوبیتی تکامل‌یافته و شاید عروضی‌شدۀ ترانه‌های ۱۲هجایی قدیم است.گويا همان‌هایی هستند که در ایران قدیم به آن «فهلویات» می‌گفتند. در ادبیات ایران، فهله به معنی وزن است.

مرآتی ادامه داد: ما حدود ٣٠٠ گونه قالب شعری داریم که شايد يك چهارم آن‌ها در آثار بجامانده در قالب دوبیتی است. اگر بخواهيم تجسمی هم از ساختار دوبیتی داشته باشیم، معمولاً در مصرع اول و دوم این متن موسيقايي، بحث اصلی مطرح شده و پند و اندرزها را می‌گوید و در مصرع سوم ذهن مخاطب را آمادۀ نتیجه‌گیری می‌کند. در مصرع آخر اوج بیان احساسات است. در واقع در چهار مصرع و يا دو بیت، تمام آن حسي که سراینده در سينه دارد متبلور مي شود. در موسیقی اقوام، عموماً سرایندگان هوشمند این دوبیتی‌های مردمان عادی هستند.

وی عنوان کرد: دوبیتی‌ها خصوصیتی دارند که به آن خصلت جمعی می‌ دهد. این خصلت جمعی در زندگی اجتماعی انسان‌ها موضوع مهمی است. معمولاً دوبیتی‌ها، اندیشۀ شخص واحدی نیستند و سراینده‌های آن‌ها مشخص نیست و ترانه‌های دوبیتی، اكثرا همین خصوصیات را دارند. از آنجایی که از درون قومی بوجود می‌آیند، دیدگاه آن‌ها نیز جمعی است و می‌خواهند مفهومى را در زندگي اجتماعي مطرح كند. اين مضامين دقیقاً نيازها و رفتارهای اجتماعی‌ درون قومي است. دوبیتی‌ به دور از پیچیده گي و زینت‌هایی که در ادبیات کلاسیک وجود دارد، فرهنگ خوش‌ذوقی مردمان ساده و خالص و عميقي را در گنجینه‌اش محفوظ دارد . دوبیتی‌ها عموماً کارکرد اجتماعی دارند و می‌توانیم آن‌ها را در حالت‌های مختلفی ببینیم.

عضو شورای علمی جشنوارۀ موسیقی نواحی ایران گفت: در خراسان بزرگ به دوبیتی‌‌ خوانى ها، کله فریاد، ساربانی، انارکی، کوچه‌باغی، جمشیدی، سیامو و اشترخجو و در آذربایجان، گرایلی یا تصنیف ترکی می‌گویند. در کرمان از عنوان‌های غریبی‌خوانی، سرآسیابی، شرمه و پری‌جان برای دوبیتی استفاده می‌کنند. در مازندران کتولی، حقانی، کیجاجان، امیری، بیدخوانی و در جنوب ایران حاجیونی، فایزخوانی و هدی‌خوانی. در گیلان، هی‌یار هی‌یار، بندون بندونه و شرف‌شاهی داریم. در لرستان به چل‌سرو و صیادی معروف است. در افغانستان فلک‌خوانی داریم و هزارگی خراساني هم می‌گویند. در کشورهای فارسی‌زبان تاجيكستان فلك خوانى و بلبل‌خوانی داریم. در کردستان بیت‌ و در سمنان سرحمامی معروف است و در سیستان و بلوچستان سیتک.

مرآتی در پایان خاطرنشان کرد: عموماً اگر بخواهیم دوبیتی‌خوانی‌های ایران را دسته‌بندی کنیم، شاید بتوانیم آن‌ها را در دسته‌هایی با مضامين عاشقانه و غنایی مثل بیدگانی، پری‌جان، فایزخوانی، شرفشاهی، شروه و کتولی در وصف عشق و درد فراغ نام ببريم. بعضی قالب‌ها مانند مور ، ترنگینه، انارکی، حاجیونی، غریبه‌خوانی هم در دوبیتی‌خوانی برای سوگ کاربرد دارند. اگر بخواهیم برای کار از دوبیتی‌خوانی مثال بزنیم، می‌توانیم به چوپانی، صیادی، ساربانی، اشترخجو و کردی‌خوانی اشاره کنیم. بعضی از کاربردها می‌تواند دینی و آیینی باشد. عموما دوبیتی با دسته‌بندی‌های رفتار هاي اجتماعی به طور مستقیم دست و پنجه نرم می‌کند. اصلاً به‌عنوان رفتار درونی انسان در آن فرهنگ و جامعه عمل می‌کند. در این جشنواره می‌خواهیم از منظر دوبیتی‌خوانی حضور و درخشش موسيقي اقوام ایرانی را ببینیم و لذت ببریم.

سیزدهمین جشنوارۀ موسیقی نواحی ایران به دبیری احمد صدری با موضوع دوبیتی‌خوانی آبان‌ماه سال جاری در کرمان برگزار می‌شود.